Cộng đồng quốc tế đã tuyên bố quyết tâm của mình nhằm giúp đỡ các quốc gia đang phát triển giảm một nửa số đói nghèo vào năm 2015. Cũng đã có rất nhiều nỗ lực cung cấp viện trợ và giải thoát nợ. Nhưng các quốc gia phát triển không cần tới cái chìa bàn tay đó: họ cần một bàn tay giơ lên. Họ cần và muốn củng cố cơ hội để có thể tự mưu sinh được. Đây mới chính là cái mà những cuộc đàm phán phát triển cần phải tạo ra.

Nói tóm lại, tự do hóa thương mại nên phải “không đối xứng”, nhưng nó cần phải không đối xứng theo hướng ngược lại hoàn toàn so với cấu hình hiện tại.

Vào thời điểm này, tự do hóa thương mại phân biệt đối xử đối với các quốc gia đang phát triển. Nó cần phải được phân biệt đối xử theo chiều hướng có lợi cho họ.

Châu Âu đã mở đường qua việc mở nền kinh tế của mình cho các quốc gia nghèo nhất trên thế giới với chương trình có tên là Tất cả mọi thứ trừ vũ khí. Tuy nhiên cũng một phần do các điều khoản phức tạp (“luật nguồn gốc”), sự tăng trưởng thương mại dưới chính sách này cũng còn rất đáng thất vọng. Bởi vì nông nghiệp vẫn còn được trợ giá nhiều và bị cản trở, một số người gọi là chính sách Tất cả mọi thứ trừ nông nghiệp. Thật sự cần phải có sự mở rộng về chính sách này. Làm như thế sẽ giúp rất nhiều quốc gia nghèo và ít ảnh hưởng tới các nước giàu.

Trên thực tế, về mặt tổng thể mà nói, các quốc gia công nghiệp đã phát triển sẽ trở nên tốt hơn, chỉ có một số quyền lợi đặc biệt bị ảnh hưởng.

Nếu đàm phán nằm trong tay các bộ trưởng?

Trên thực tế có một chương trình thoáng hơn của việc tự do hóa thương mại (vượt lên trên hẳn nông nghiệp) có thể giúp các quốc gia đang phát triển. Nhưng tầm quan trọng của thương mại quá lớn để nó nằm trong tay của các bộ trưởng thương mại.

Nếu cơ chế của thương mại toàn cầu phản ảnh những giá trị chung thì các cuộc đàm phán về các điều khoản không thể nào để trong tay các bộ trưởng bộ thương mại, phần lớn trong số họ đều có ơn nghĩa với các tập đoàn kinh tế và các quyền lợi đặc biệt hơn bất kỳ các bộ khác.

Trong vòng đàm phán cuối cùng, các bộ trưởng thương mại tranh luận về các điều khoản của hiệp ước tài sản trí tuệ. Hiện nay, nó là một chủ đề được nhiều người quan tâm nhất trong xã hội.

Với các đặc quyền quá trớn về luật bản quyền rất có thể dẫn tới việc độc quyền nâng cao giá thành và ngăn cản các phát minh mới. Các quốc gia nghèo sẽ không có những thuốc thang để cứu sống mạng người. Đây cũng chính là vấn đề cả Cơ quan về chính sách công nghệ và kỹ thuật và Hội đồng cố vấn kinh tế đều phản đối các điều khoản của TRIPS (quyền sở hữu trí tuệ) trong vòng đàm phán Uruguay . Nó chỉ đại diện cho quyền lợi của các công ty thuốc và nền công nghiệp giải trí của Mỹ (không phải là nơi làm ra trí thức quan trọng nhất), và những người trong giới học thuật. Chắc chắn nó không phản ánh quyền lợi của người tiêu dùng ở các nước phát triển hay không phát triển.

Nhưng những cuộc đàm phán này được diễn ra một cách bí mật ở Geneva . Đại diện thương mại của Mỹ (cũng như các bổ trưởng thương mại khác) không phải là chuyên gia về quyền sở hữu trí tuệ; ông ta chỉ nhận những khóa đào tạo ngắn hạn từ các công ty sản xuất thuốc, và nhanh chóng học cách hùa theo quan điểm của họ. Hiệp định này chỉ phản ánh quan điểm một chiều.

Con đường cho thay đổi

Nhiều cải cách khác trong cơ cấu của các cuộc đàm phán thương mại sẽ rất có thể dẫn tới một kết quả tốt đẹp hơn. Điều đầu tiên cần phải thay đổi con đường cơ bản mà qua đó các cuộc đàm phán thương mại được tiến hành. Hiện tại, nó là một cuộc đàm phán rõ ràng. Mỗi một quốc gia đều cố gắng dành được các điều kiện tốt đẹp nhất cho các công ty của mình. Điều này hoàn toàn trái với pháp chế mà theo đó các chính sách chung ở tất cả lĩnh vực khác được xây dựng.

Nói một cách chung nhất, chúng ta muốn biết đâu là mục tiêu của mình, và làm cách nào tốt nhất để đạt được chúng. Tất nhiên xung quanh các chủ đề này đều có các cuộc đàm phán.  Và thông thường sẽ có nhiều quan điểm khác nhau về mục đích và làm thế nào để đạt được chúng một cách tốt nhất.

Nếu chúng ta bắt đầu các cuộc đàm phán thương mại từ xuất phát điểm như thế này (tranh luận và điều tra) chúng ta có thể thấy được vòng đàm phán phát triển thật sự như thế nào.

Nếu coi nhiệm vụ của Tổ chức thương mại thế giới (WTO) như một khung luật pháp thể hiện các nguyên tắc về sự công bằng xã hội và tính hiệu quả - giống như chúng ta chúng ta nghĩ về các luật lệ trong nước và các điều khoản quản lý hành động kinh tế- thì nó sẽ giúp chúng ta nghĩ tới việc cải cách khác là cần thiết. Chúng ta chỉ đơn thuần cần nghĩ về cách mà chúng ta muốn nâng cao các quá trình dân chủ trong nước và pháp chế qua việc tăng cường tính linh hoạt và cải cách hành chính.

Tính linh hoạt là cốt lõi, vì vậy có thể tranh luận cởi mở hơn về cái được của các đề xuất khác nhau và có cơ hội để kiểm soát sự lạm dụng các quyền lợi đặc biệt. Rõ ràng nếu như có sự linh hoạt và tranh luận công khai thì ta đã có thể tránh được những khoản quá đáng về việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong vòng đàm phán Uruguay .

Ngày càng nhiều các quốc gia đòi hỏi phải có tiếng nói trong các cuộc đàm phán thương mại, nhưng cũng thường có sự luyến tiếc về hệ thống trước đây mà trong đó 4 cộng sự (Mỹ, Châu Âu, Canada và Nhật Bản) có thể quyết định luật chơi.

Có nhiều phàn nàn rằng do có nhiều thành viên mà hệ thống thương mại toàn cầu hiện tại không hoạt động được. Tuy nhiên chúng ta đã học cách giải quyết vấn đề này trong các bối cảnh khác bằng cách sử dụng nguyên tắc đại diện.

Chúng ta cần phải hình thành một hội đồng quản trị bao gồm đại diện của các thành viên từ các “nhóm” khác nhau - nhóm của các quốc gia chậm phát triển nhất, các quốc gia xuất khẩu nông nghiệp v.v… Mỗi một đại diện phải đảm bảo các mối quan tâm của các thành viên khác trong nhóm mình phải được tính đến. Một hệ thống như thế sẽ chắc tốt hơn rất nhiều so với các bước tiến hành hiện tại trong “phòng xanh” nơi một số quốc gia nhất định được xếp vào ghế (trong phòng xanh) để đàm phán toàn bộ hay một phần của sự thỏa thuận.

Và cuối cùng, các cuộc đàm phán thương mại cần phải tập trung hơn. Các vấn đề như quyền sở hữu trí tuệ không nên có mặt trong vòng đàm phán Uruguay . Đã có một cơ quan quốc tế làm việc về các vấn đề liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ. Đó không chỉ là việc các bộ trưởng thương mại không được chuẩn bị chu đáo về các vấn đề liên quan, và do đó họ bị rơi vào sự ảnh hưởng không đáng có từ những mối quan tâm đặc biệt. Điều này đã giật dây các bộ trưởng thương mại. Mở rộng chương trình nghị sự cũng đặt các quốc gia đang phát triển vào thế bí bới vì họ không có nguốn sức lực để tham gia vào mặt trận lớn có nhiều vấn đề.

Tuy nhiên, những thay đổi quan trọng nhất không phải là những thay đổi về tổ chức mà thay đổi về quan điểm. Phải có một nỗ lực từ tất cả các quốc gia suy luận về thể loại nào của luật lệ và điều khoản quốc tế sẽ đóng góp vào hệ thống thương mại toàn cầu công bằng, hiệu quả và thúc đẩy phát triển.

Mười lăm năm trước đây, có nhiều sự lạc quan về lợi ích của sự toàn cầu hóa và thương mại sẽ đem lại cho tất cả các quốc gia. Nó đã đem lại lợi ích to lớn cho một số quốc gia; nhưng không phải cho tất cả. Một vài quốc gia đã trở nên tồi tệ hơn. Phát triển đã đủ vất vả. Một chế độ buôn bán không công bằng sẽ làm cho nó càng khó hơn.

Cải cách WTO sẽ không đảm bào việc chúng ta sẽ có được một chế độ thương mại toàn cầu công bằng và hiệu quả, nhưng nó sẽ củng cố các cơ hội mà thương mại và toàn cầu hóa sẽ xích lại gần hơn với tiềm năng nâng cao đời sống cho tất cả mọi người.